Leiders en stress: omgaan met werkdruk zonder jezelf uit te putten
Leidinggeven brengt verantwoordelijkheid met zich mee. Je moet beslissingen nemen, verwachtingen managen, omgaan met weerstand en tegelijkertijd zorgen dat je team en organisatie blijven functioneren.
Een zekere mate van spanning hoort daarbij. Stress is niet per definitie slecht. Een uitdagende situatie kan je alert maken en ervoor zorgen dat je in actie komt.
Het probleem ontstaat wanneer de belasting langdurig groter wordt dan wat je kunt herstellen. Dan verandert gezonde werkdruk in ongezonde stress.
Misschien herken je dat je:
- tijdens je werk regelmatig gespannen bent;
- moeilijk afstand kunt nemen van je werk;
- hoge eisen aan jezelf stelt en blijft streven naar beter;
- moeite hebt met delegeren;
- ’s avonds of in het weekend nog aan het werk bent;
- veel verantwoordelijkheid voelt voor wat er in je team gebeurt;
- moeite hebt met weerstand, tegengestelde belangen of politieke druk;
- regelmatig piekert over je werk;
- merkt dat je minder goed slaapt of herstelt;
- verlangt naar een betere werk-privébalans.
Stress hoeft dus niet te betekenen dat je je werk niet aankunt. Soms is het juist een signaal dat de manier waarop je werkt niet meer past bij wat er van je wordt gevraagd.
In mijn begeleiding van leidinggevenden kijk ik bij stress niet alleen naar de hoeveelheid werk, maar ook naar de manier waarop iemand verantwoordelijkheid neemt, grenzen stelt en omgaat met verwachtingen vanuit de omgeving. Juist in een leidinggevende rol kunnen patronen zoals alles zelf willen oplossen, moeilijk delegeren of voortdurend beschikbaar zijn bijdragen aan langdurige belasting.
Wat is stress?
Stress is een natuurlijke reactie van je lichaam en brein op een situatie die als uitdagend, bedreigend of veeleisend wordt ervaren. Je lichaam komt in een toestand van verhoogde alertheid. Je hartslag kan stijgen, je ademhaling versnellen en je spieren spannen zich aan. Ook je aandacht en energie worden tijdelijk gericht op wat op dat moment belangrijk lijkt. Dat is functioneel wanneer je snel moet handelen.
Na een spannende situatie heeft je lichaam echter ook herstel nodig. Je systeem moet weer kunnen terugschakelen naar rust.De uitdaging ontstaat wanneer spanning en herstel langdurig uit balans raken.
Dat kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer je voortdurend bereikbaar bent, veel verantwoordelijkheden draagt, weinig ruimte hebt om te herstellen of steeds het gevoel hebt dat er nog iets moet gebeuren.
Stress is niet alleen een kwestie van hoeveelheid werk
Als leidinggevende kan het verleidelijk zijn om stress uitsluitend te verklaren vanuit een volle agenda.
Maar twee mensen kunnen precies dezelfde werkdruk ervaren en daar toch heel verschillend op reageren.
Dat komt doordat stress niet alleen wordt bepaald door wat er gebeurt, maar ook door hoe je de situatie interpreteert en ermee omgaat.
Denk bijvoorbeeld aan:
- hoeveel invloed je ervaart op de situatie;
- hoeveel verantwoordelijkheid je naar je toe trekt;
- hoe hoog je eigen eisen zijn;
- hoe gemakkelijk je grenzen aangeeft;
- of je hulp durft te vragen;
- hoe je omgaat met onzekerheid;
- hoeveel ruimte je jezelf geeft om fouten te maken;
- en of je voldoende tijd neemt voor herstel.
Daarom is het belangrijk om bij stress niet alleen te kijken naar je agenda, maar ook naar je gedrag, overtuigingen en patronen.
Hoe herken je dat stress je begint te beïnvloeden?
Stress kan zich op verschillende manieren uiten. Soms merk je het lichamelijk, soms vooral in je gedrag of gedachten.
Je kunt bijvoorbeeld:
- sneller geïrriteerd raken;
- minder goed concentreren;
- moeilijker prioriteiten stellen;
- voortdurend het gevoel hebben dat je achterloopt;
- minder geduld hebben met medewerkers;
- vaker piekeren;
- slechter slapen;
- minder plezier ervaren in je werk;
- je terugtrekken van anderen;
- of juist steeds harder gaan werken.
Een belangrijk signaal is vaak dat je gedrag verandert. Onder druk kunnen we namelijk terugvallen op bekende patronen. Iemand die normaal rustig en bedachtzaam is, kan bijvoorbeeld kortaf worden. Iemand die gewend is veel verantwoordelijkheid te nemen, kan juist nóg meer naar zich toetrekken. En iemand die graag controle houdt, kan steeds meer moeite krijgen met loslaten.
Stress en je automatische reactie
Wanneer de druk oploopt, reageren we niet altijd zoals we zouden willen. Je kunt bijvoorbeeld:
Gaan versnellen
Je gaat harder werken, meer regelen en steeds meer zelf doen.
Meer controle zoeken
Je wilt precies weten wat er gebeurt en vindt het moeilijk om verantwoordelijkheden los te laten.
Je terugtrekken
Je houdt je afzijdig, stelt gesprekken uit of hebt minder behoefte aan contact.
Prikkelbaarder worden
Je reageert feller dan je van jezelf gewend bent.
Blijven piekeren
Je hoofd blijft doorgaan, ook wanneer je werkdag voorbij is.
Geen van deze reacties maakt je een slechte leidinggevende. Het zijn manieren waarop mensen proberen om met spanning om te gaan. De vraag is vooral: helpt deze reactie je nog, of houdt zij de stress juist in stand?
Stress bij leidinggevenden: verantwoordelijkheid kan een valkuil worden
Leidinggevenden zijn vaak gewend om verantwoordelijkheid te nemen. Dat is een belangrijke kwaliteit. Maar verantwoordelijkheid nemen kan doorschieten in verantwoordelijkheid overnemen. Je ziet bijvoorbeeld dat een medewerker iets lastig vindt en springt zelf bij. Je wilt voorkomen dat een project vertraging oploopt en neemt een taak over. Of je merkt dat iemand niet goed functioneert en probeert het probleem zelf op te lossen.
Op korte termijn geeft dat misschien verlichting. Op langere termijn kan het betekenen dat jij steeds meer werk naar je toe trekt en medewerkers steeds minder eigenaarschap ontwikkelen. Daarom is leren delegeren niet alleen een managementvaardigheid. Het kan ook een belangrijke manier zijn om je eigen belasting te verminderen.
Perfectionisme en stress
Ook perfectionisme kan bijdragen aan langdurige werkstress. Als je voortdurend het gevoel hebt dat iets beter, sneller of zorgvuldiger moet, is het moeilijk om tevreden te zijn met wat je hebt bereikt. Je legt de lat hoog. Misschien verwacht je van jezelf dat je:
- altijd goed voorbereid bent;
- voor iedereen beschikbaar bent;
- geen fouten maakt;
- lastige situaties direct oplost;
- je medewerkers goed begeleidt;
- én ondertussen ook nog alle organisatiedoelen behaalt.
Dat is op lange termijn moeilijk vol te houden. De oplossing is niet om minder betrokken of minder ambitieus te worden. Het gaat erom te onderzoeken waar hoge kwaliteit ophoudt en onnodige druk begint.
Stress door gebrek aan invloed
Een belangrijke bron van stress is het gevoel dat je weinig invloed hebt op wat er gebeurt.
Als leidinggevende kun je bijvoorbeeld te maken krijgen met besluiten van bovenaf, veranderende prioriteiten, politieke belangen, beperkte middelen of verwachtingen van verschillende stakeholders.
Je kunt daar niet altijd iets aan veranderen. Wat je wel kunt onderzoeken is: Waar heb ik invloed op? Waar heb ik geen invloed op? En waar besteed ik toch veel energie aan? Dat onderscheid helpt om je aandacht terug te brengen naar wat je daadwerkelijk kunt beïnvloeden.
Stress en werken in de publieke sector
Voor leidinggevenden binnen gemeenten, overheid en andere publieke organisaties kan de complexiteit van het werk extra druk geven. Je hebt niet alleen te maken met je medewerkers en organisatiedoelen, maar vaak ook met bestuur, inwoners, maatschappelijke belangen, wet- en regelgeving en verschillende stakeholders. Soms staan die belangen bovendien haaks op elkaar.
Dat vraagt veel van je leiderschap. Je moet koers houden zonder alle antwoorden te hebben, omgaan met politieke en maatschappelijke druk en tegelijkertijd beschikbaar blijven voor je medewerkers. In zulke situaties kan coaching helpen om afstand te nemen, patronen te herkennen en opnieuw te bepalen waar jij als leidinggevende invloed op hebt.
Wil je meer weten over coaching voor leidinggevenden binnen de publieke sector? Bekijk dan ook onze pagina over leiderschapscoaching voor overheid en publieke organisaties.
Stress en burn-out
Langdurige stress kan een belangrijke rol spelen bij het ontstaan van gezondheidsklachten en kan bijdragen aan uitputting en burn-out. Een burn-out is echter niet simpelweg het gevolg van ’te veel werken’. De oorzaken en omstandigheden verschillen per persoon. Daarom is het belangrijk om signalen van langdurige overbelasting serieus te nemen.
Merk je dat je structureel uitgeput bent, slecht functioneert of lichamelijke of psychische klachten ontwikkelt? Wacht dan niet af, maar bespreek dit met je huisarts of een andere passende professional. Coaching kan ondersteunen bij het onderzoeken van werkgerelateerde patronen en leiderschapsvraagstukken, maar vervangt geen medische of psychologische behandeling wanneer die nodig is.
Verminder stress door patronen te doorbreken
Werkstress verdwijnt niet altijd door simpelweg een paar taken van je lijst te schrappen. Soms zit de oplossing dieper. Misschien vind je het moeilijk om ‘nee’ te zeggen. Misschien neem je te veel verantwoordelijkheid. Of misschien wil je controle houden omdat je bang bent dat iets misgaat. Het kan ook dat je gewend geraakt bent aan een tempo waarin voortdurend ‘aanstaan’ normaal is. Het veranderen van zulke patronen begint met bewustwording. Een aantal vragen kan daarbij helpen:
- Waar krijg ik op dit moment de meeste spanning van?
- Wat ligt daadwerkelijk binnen mijn invloed?
- Welke verantwoordelijkheid draag ik en welke neem ik over?
- Welke overtuiging houdt mijn huidige gedrag in stand?
- Wat probeer ik te voorkomen door steeds harder te werken?
- Wat zou er gebeuren als ik iets meer zou loslaten?
- Wat heb ik nodig om mijn werk op een andere manier te organiseren?
Zeven praktische stappen bij stress
1. Erken dat er sprake is van stress
Negeer signalen niet en probeer niet eindeloos door te gaan. Stress wordt meestal niet minder doordat je doet alsof het er niet is.
2. Breng je stressoren in kaart
Onderzoek wat jou daadwerkelijk spanning oplevert. Dat kan werkdruk zijn, maar ook onduidelijkheid, conflicten, perfectionisme, gebrek aan invloed of een patroon in je team.
3. Kijk naar je eigen aandeel
Niet om jezelf de schuld te geven, maar om te ontdekken waar je invloed hebt.
Welke patronen houden de situatie misschien in stand?
4. Bepaal wat belangrijk is
Niet alles is even urgent en niet alles hoeft door jou te worden opgelost.
Maak opnieuw duidelijk wat je prioriteiten zijn.
5. Leer loslaten en delegeren
Vraag jezelf bij taken en problemen af: moet ík dit doen?
Geef anderen ruimte om verantwoordelijkheid te nemen, ook als zij het anders aanpakken dan jij.
6. Bouw herstel in
Herstel is geen beloning voor wanneer al het werk af is. Er zal vrijwel altijd iets blijven liggen.
Plan daarom bewust momenten waarop je niet hoeft te presteren of bereikbaar te zijn.
7. Zoek hulp wanneer je vastloopt
Soms lukt het niet om alleen uit een patroon te komen. Een coach kan helpen om met meer afstand naar je gedrag, overtuigingen en werksituatie te kijken en nieuwe manieren van handelen uit te proberen.
Minder stress betekent niet minder ambitie
Het doel van coaching is niet om van een ambitieuze leidinggevende iemand te maken die zich nergens meer druk om maakt. Het gaat erom dat je bewuster leert omgaan met druk.
Dat je verantwoordelijkheid neemt zonder alles naar je toe te trekken en leert hoge kwaliteit te leveren zonder voortdurend op scherp te staan. Of dat je grenzen kunt aangeven zonder je betrokkenheid te verliezen.
En dat je als leidinggevende ruimte houdt om helder te denken, goede beslissingen te nemen en werkelijk aanwezig te zijn voor je team.
Leiderschapscoaching bij stress
Stress is vaak een combinatie van omstandigheden, persoonlijke patronen en de manier waarop je als leidinggevende met je omgeving omgaat. In coaching onderzoeken we daarom niet alleen hoe je je agenda leger kunt maken, maar vooral wat er onder je stress ligt.
Waar komt de druk vandaan? Welke patronen houden deze in stand? Waar heb je invloed op? En welk gedrag helpt je om met meer rust en stevigheid leiding te geven?
Wil je onderzoeken wat coaching voor jou kan betekenen?